Concilium 2000 / 5

De weg van Wijsheid bewandelen

Inleiding

Elisabeth Schüssler Fiorenza

Spiritualiteit is tijdens de laatste decennia niet alleen een actueel punt in de theologie, maar ook in de gecommercialiseerde vormen ervan, zoals zelfhulpgroepen en new age-bewegingen. De Wall Street Journal bericht dat spiritualiteit een miljarden-aangelegenheid is. Overal maken toonaangevende bedrijven gebruik van de kracht van spiritualiteit om bedrijfsdoelstellingen over te brengen en hun mensen ertoe te inspireren hun best te doen op de wereldmarkt.

We zijn dankbaar dat we voor deze aflevering van Concilium weer een breed spectrum aan feministische geluiden konden verzamelen, die het onderzoek naar de verschillende opvattingen van de spiritualiteit laten zien en haar relatie tot de wereldproblemen. Omdat er veel verschillende manieren zijn waarop het rijk geschakeerde onderwerp van de feministische spiritualiteit onderzocht zou kunnen worden, hebben we de auteurs verzocht onderzoek te doen naar de verbanden tussen feministische spiritualiteiten en diverse feministische strijdpunten aan de ene kant en het belang van menselijke of goddelijke Chokma / Sophia / Wijsheid als hun hermeneutische horizon. Met andere woorden: de afzonderlijke artikelen peilen de mogelijkheden om een politieke Wijsheidsspiritualiteit te construeren die de overlevings- en bevrijdingsstrijd eerder verdraagt dan bedwingt. De bijdragen zijn gericht op religieuze onderzoeken naar een dergelijke spiritualiteit, en concentreren zich op onderwerpen van godsdienstige kracht en gerechtigheid. Ze tonen een spirituele visie die niet alleen de strijd van vrouwen om te overleven en de verandering van dominante verhoudingen weergeeft, maar die ook religieuze tradities en bronnen kritisch bekijkt om inzicht te krijgen in de werking van de Geest / Sjechina / Sophia in verschillende wereldlijke verbanden.

De bijdragen werpen ook kritische vragen op die betrekking hebben op de voorstelling van het goddelijke als vrouw(elijk). Ze geven ook de mogelijke gevaren aan die inherent zijn aan de christelijke beeldvorming van strijd en lijden. De spiritualiteit van het goddelijk vrouwelijke die het denkbeeld van de Witte Dame verheerlijkt, heeft een lange [6] ideologische traditie in bijbelse godsdiensten, en is overal doorgedrongen, zelfs in de feministische spiritualiteit. De Eeuwig vrouwelijke of de cultus van de ware vrouwelijkheid werd tegelijkertijd ontwikkeld met het westerse kolonialisme, dat de christelijke blanke bovenlaag van vrouwen verheerlijkte als het voorbeeld van geciviliseerde en gecultiveerde vrouwelijkheid. Het had de ideologische functie de bovenlaag van vrouwen uit te sluiten van machtsposities binnen de gemeenschap of binnen de kerken.

Dit beeld van de Eeuwig vrouwelijke en de cultus van de Witte Dame is een projectie van vooraanstaande westers opgeleide mannen en geestelijken die de nadruk leggen op het feit dat de aard van de vrouw een aanvulling is op die van de man, met het doel een speciale vrouwelijke sfeer in stand te houden. Ze heeft niet de bevrijding van vrouwen tot doel, maar tracht de onderdrukte vrouwelijkheid te bevrijden met het oogmerk de man heel te maken. Samen met deze cultus van de Witte Dame was en is een spiritualiteit van zelfvervreemding, dienstbaarheid, nederigheid, zelfverloochening, afhankelijkheid, machteloosheid, ontstoffelijking en medewerking — deugden die in en door culturele socialisatievormen, spirituele richtingen en ascetische tucht zijn ingeprent. In en door de traditionele christelijke spiritualiteit maken vrouwen zich ofwel eigen dat ze niet naar het goddelijke beeld gemaakt zijn, omdat God niet Zij is, maar Heer / meester / vader / man, ofwel dat ze het goddelijk vrouwelijke vertegenwoordigen als ze beantwoorden aan hun culturele en godsdienstige oproep tot aanvulling, en ze dus de Ander aanvullen. In beide gevallen blijven kyriarchische overheersingsstructuren bestaan in en door de christelijke spiritualiteit en de theologische uitleg van het goddelijke beeld.

Deze aflevering van Concilium is gericht op het onderzoek van een Wijsheidsspiritualiteit in twee stappen. De bijdragen van het eerste deel onderzoeken in het bijzonder ervaringen van een Wijsheidsspiritualiteit van strijd.

Voor Nami Kim zijn dat sociaal-politieke strijdpunten in de Koreaanse gemeenschap, terwijl Mary Hunt drie specifieke strijdpunten binnen de christelijke kerken opvoert, die worden geïnspireerd en gesteund door een Wijsheidsspiritualiteit van strijd. Ivone Gebara op haar beurt begint met haar eigen spiritualiteitservaring, en onderzoekt dan de spirituele ervaringen van arme vrouwen in het noordoosten van Brazilië, die niet noodzakelijk feministen zijn. Zij verstaat onder spiritualiteit het omvatten van ’metafysische’ ethische waarden die mensen kunnen leiden, en betekenis kunnen geven aan hun leven. Zo onderzoekt Diann Neu net zoals Gebara de spirituele ervaringen van vrouwen, maar dan in de context van de Verenigde Staten. Ze geeft concrete voorbeelden van de [7] wijze waarop vrouwelijke spiritualiteit en therapie kunnen samenwerken voor de bevrijding van vrouwen uit de zwak makende praktijken van de dominante kyriarchische ontmenselijking en stereotypering. Mercedes Navarro besluit de onderzoeken van dit eerste gedeelte met een opbouwend onderzoek van een spiritualiteit van strijd. Ze beweert dat de feministische spiritualiteit, anders dan de traditionele spiritualiteit, niet wordt uitgedrukt in beelden van soldaten en vechters, of in mentale voorstellingen van oorlog en strijd, maar de bijbelse tradities en beelden van de goddelijke Wijsheid / Sophia scheppend gebruikt. Ze beschrijft een feministische spiritualiteit van strijd als een grensspiritualiteit, een spiritualiteit van wegen, van openbare pleinen en van deuren.

In het tweede deel van het geheel richten de auteurs zich op de voorstelling van de Goddelijke in de gestalt van een vrouw, en wel die van Chokma / Sophia / Wijsheid, die van de Sjechina / goddelijke inwoning of die van de Godin. Silvia Schroer begint de discussie met een kort artikel over de bijbelse figuur van Chokma / Sophia / Wijsheid en haar interpretatie van de mannelijke en vrouwelijke wetenschap. Stuitend op bezwaren tegen de positieve benadering van de feministische theologie wijst Schroer op de plaats die zulke bezwaren in protestantse neo-orthodoxe discussies innemen. Ze is er niet alleen op uit te strijden voor een positieve feministische acceptatie van de Goddelijke / Chokma / Sophia / Wijsheid in termen van de Eeuwig vrouwelijke, maar in termen van gerechtigheid en welzijn; ze wijst ook op de plaats van een kritische feministische Wijsheidsspiritualiteit in kosmopolitische interreligieuze discussies. Susan Starr Sered op haar beurt duidt aan dat het niet Wijsheid is, maar de vrouwelijke / vrouwenfiguur van de Sjechina, die plotseling bij joodse feministen verbeeldingskracht en rituelen tot stand bracht. Toch waarschuwt ze er ook voor dat de goddelijke vrouwelijke / vrouwenfiguur van Chokma / Sophia / Wijsheid niet zomaar door feministen kan worden ingepalmd omdat ze gevormd is door de traditionele discussies van de Eeuwig vrouwelijke. Godinnentheologe Carol Christ zegt ook dat lezers voorzichtig moeten zijn met het al te gemakkelijk accepteren van een Wijsheidsspiritualiteit van strijd, omdat een dergelijke christelijke spiritualiteit een andere manier zou kunnen zijn om duidelijk te maken dat deze aarde een tranendal is. Het zou ook een vaak onbewuste maar doordringende poging kunnen zijn om de christelijke ethiek te baseren op de absolute stelling dat de christelijke ethiek superieur is aan andere morele systemen, die niet beginnen met een strijd-ethiek, en die die niet onderschrijven. In plaats daarvan bepleit Christ een ethiek van dubbelzinnigheid en dankbaarheid voor leven en liefde. Clara Luz Ajo komt met een beschrijvend essay over de godsdienst van de Santería, die centraal staat in de volkscultuur en religie van Cuba. Ze laat zien dat de Santería een religieuze omkering van het christendom tot [8] stand brengt als overlevingsstrategie. In plaats van zich de symbolen en begrippen van het christendom toe te eigenen, maskeerden de Afrikaanse Yoruba-slaven in Cuba hun voorouderlijke tradities met de symbolen van het blanke christendom om hun eigen religieuze tradities en kwaliteiten te behouden, om de slavernij vol te houden en om zin te geven aan hun leven. In ’Brigitta, die de geest smeedt voor het nieuwe millennium’ onderzoekt Mary Condren ook de interactie van het christendom met de Keltische religie, en de belangrijke rol van Brigitta bij de invoering van het katholicisme in de cultuur van Ierland. Ze laat zien hoe christelijke feministen aanspraak maken op Brigitta's prechristelijke wortels, de archeo-mythologie van haar plaatsen, haar christelijke Levens, en de riten die in de folklore van die tijd te vinden waren, en dat doen ze om ’vrouwen bij elkaar te brengen op zoek naar nieuwe vaten om onze hongerige geesten in vast te houden, in beroering te brengen en te voeden’. Het artikel ’In de beweging van Wijsheid’ van Silvia Regina de Lima, dat het tweede deel van deze aflevering van Concilium besluit, geeft informatie over de wijze waarop de feministische spiritualiteit en rituelen vrouwenbewegingen hebben gevoed en geïnspireerd tot het herinterpreteren van de ervaringen van het goddelijke in hun leven. De Lima ziet rituelen en liturgie als een algemene ruimte, als een symbool om levende Wijsheid ervaarbaar te maken in het gewone dagelijkse leven. Het is een moment om te veranderen en nieuwe relaties met meer respect voor het leven en de menselijke waardigheid te beleven, een revolutionaire gedachte, een feest en utopie, een herstel van het lichaam en de lichamelijkheid, een uitdrukking van holistisch geloof en een gemeenschap in de schoot van de goddelijke Wijsheid.

Mederedacteur Maria Pilar Aquino completeert deze veelzijdige feministische onderzoeken van een Wijsheidsspiritualiteit van strijd met een kritische afspiegeling van de rijke intellectuele en spirituele oogst die door de auteurs is aangeboden, en die ze heeft verzameld en onderzocht. De gezanten van de goddelijke Wijsheid zijn uitgezonden naar de openbare plaatsen van het wereldlijke dorp. Ze nodigen ons allen uit het brood van Wijsheid / Sophia te eten, haar wijn te drinken en haar wegen van scheppende gerechtigheid te bewandelen.

Uit het Amerikaans vertaald door E. Jansen

terug naar Concilium / Nederlands of Concilium Hauptseite